Зняволенне – гэта не толькі пазбаўленне фізічнай свабоды. Для жанчын у калоніях гэта перш за ўсё планамернае пазбаўленне базавых рэчаў, якія вызначаюць чалавечую годнасць, камфорт і межы асобы. Былыя палітвязынкі Вольга, Валерыя і праваабаронца «Вясны» Марфа Рабкова шчыра расказалі пра тое, з якімі жорсткімі дэфіцытамі сутыкаліся кожны дзень і што зрабілі ў першую чаргу, калі брама калоніі за імі нарэшце зачынілася.
Галоўныя дэфіцыты побыту
Жыццё за кратамі зводзіцца да пастаяннай барацьбы з сістэмнымі абмежаваннямі, дзе адміністрацыя пазбаўляе чалавека найпрасцейшых і жыццёва важных патрэб. З расповедаў былых зняволеных складаецца карціна пяці галоўных «дэфіцытаў» лагернага побыту:
Брак адзіноты: гэта адзін з найбольш балючых фактараў. Жанчыны знаходзіліся ў атачэнні велізарнай колькасці людзей кругласуткава: у жылой секцыі на 14 чалавек, на цяжкай працы на швейнай фабрыцы і нават у туалеце. Фізічна перажыць цяжкія эмоцыі ці проста пабыць сам-насам з сабой у калоніі было абсалютна няма дзе.
«Адзіноты не хапала. То бок, ёсць нейкія эмоцыі. Калі ты не хочаш публічна іх перажываць, то часам складана кудысьці схавацца для таго, каб застацца сам-насам з гэтымі эмоцыямі», – расказвае Марфа.
Рацыён з танных крупаў і блакаванне вітамінаў: асновай турэмнага харчавання былі простыя вугляводы. Жанчыны гадамі адчувалі катастрафічны дэфіцыт свежых малочных прадуктаў (тварагу, ёгуртаў), садавіны, гародніны і зеляніны. Сітуацыю пагаршала адміністрацыя, якая мэтанакіравана блакавала перадачу палітзняволеным нават базавых вітамінаў, праз што ў многіх сур’ёзна пацярпела здароўе.
Прэснасць ежы: турэмная ежа была вельмі прэснай, і зняволеным катастрафічна не хапала элементарных спецый і прыпраў, каб надаць ежы хоць нейкі смак.
Дэфіцыт часу: жорсткі і выматвальны рэжым дня (раннія пад’ёмы, дзяжурствы, цяжкая праца на фабрыцы, абавязковы прагляд дзяржаўных ТБ-праграм) выбудоўваўся так, каб у жанчын не заставалася ні хвіліны на асэнсаванне, рэфлексію, чытанне кніг ці спакойнае напісанне лістоў.
Перамяшчэнне выключна строем: нават унутры калоніі свабода перамяшчэння была цалкам аднятая – усе перамяшчэнні адбываліся строга строем або пад жорсткім кантролем наглядальнікаў і дзяжурных.
Першыя крокі на свабодзе і вяртанне да сябе
Некаторых жанчын вызвалілі нечакана: вывезлі спецрэйсам і літаральна «выкінулі» на мяжы. Іх першыя дзеянні на волі сталі прамым адказам на гады пазбаўленняў – яны першым чынам імкнуліся закрыць тыя патрэбы, якіх былі пазбаўлены гадамі.
Першым крокам на мяжы сталі эмацыйныя званкі мужам і маці.
«Патэлефанавала мужу яшчэ на мяжы. Патэлефанавала маці. Канечне, такі выклік, цяжкі. Але гэта слёзы шчасця, напэўна. Таму што было складана нешта канструктыўна казаць. Гэта былі проста эмоцыі. Бо, зразумела, думаеш пра блізкіх. І мне было ўсё ж такі цяжка, што іх не было побач», – дзеліцца сваімі успамінамі Марфа.
Вяртанне кантролю над уласным жыццём пачалося з разбурэння рэжыму. Спробы класціся ў «патрэбныя» 22:00 былі імгненна кінутыя: жанчыны атрымлівалі велізарнае задавальненне проста ад магчымасці не спаць па начах і прачынацца тады, калі захочацца.
«Мы ж там будавалі планы, што зробім, калі выйдзем. Першую частку плана рэалізавала, умоўна кажучы, нядаўна. Канечне, я адразу перастала класціся а 10-й гадзіне», – з усмешкай кажа Валерыя.
Ежа адразу стала важным рытуалам рэабілітацыі. Адна з суразмоўніц прызнаецца, што адразу стала купляць шмат тварагу і цяпер спажывае яго кожны дзень. Іншая зладзіла сабе кулінарнае свята, накупіўшы велізарную колькасць прыпраў і разнастайных форм для выпечкі.
«Я, натуральна, праверыла, што тут дома ёсць з прыпраў і накупіла яшчэ цэлую кучу спецый, якіх мне ўвесь час не хапала і не хапае», – успамінае Валерыя.
Імкненне зноў адчуць сябе жанчынай праявілася праз пахі і ўпрыгожванні. Валерыя расказала, што калі былыя палітвязынкі толькі прыехалі ў Польшчу, варшаўскі клуб дзяўчат, якія захапляюцца парфумерыяй, зладзіў для іх цудоўную сустрэчу. Удзельніцы клуба падарылі былым зняволеным мноства флаконаў духоў – тыя араматы, якія ў іх саміх ужо не былі ў хаду.
Валерыя пайшла з сустрэчы з падарункамі, дадала да іх тое, што купіла сама, і з радасцю падзялілася тым, што цяпер у яе ёсць як мінімум шэсць флаконаў духоў і розная туалетная вада. Для яе, як і калекцыя падараваных блізкімі ўпрыгожванняў, гэта стала важнай часткай вяртання да нармальнага жаночага жыцця пасля суровага лагернага побыту.
Адразу пасля вызвалення Валерыя таксама рэалізавала свае даўнюю мару – зездзіла ў вялікі велапаход з намётамі па польскім узбярэжжы Балтыкі.
Перанасычэнне прымусовымі зносінамі прывяло да таго, што пасля вызвалення некаторыя жанчыны свядома выбралі жыць абсалютна адны. Апынуўшыся ва ўласным пакоі ў адзіноце, яны адчувалі каласальнае палягчэнне.
«Пасля вызвалення і дагэтуль жыву адна, хаця я даволі таварыскі чалавек. Я даволі такая эксцэнтрычная. Але я, напрыклад, раней ніколі б не падумала, што змагу жыць адна. І першы час я атрымлівала задавальненне ад гэтага. Ад таго, што я ў пакоі адна…», — кажа Марфа.
Доўгая дарога рэабілітацыі
Нягледзячы на радасць вызвалення, вярнуцца да нармальнага жыцця псіхалагічна і фізічна апынулася няпроста.
Шмат хто з былых вязынак адзначаюць, што пасля выхаду на волю ў іх пачаўся моцны «адскок» па здароўі: рэзкае паслабленне арганізма пасля шматгадовага стрэсу выклікала моцныя цяглічныя і сустаўныя болі. А з-за перажытага траўматычнага досведу доўгі час захоўваецца адчуванне, што зняволенне працягваецца – проста ў іншай, мякчэйшай форме.